Πλημμύρες στην Αττική: τα μπαζωμένα ρέματα εκδικούνται

0
102

Οι πρόσφατες πλημμύρες στην Αττική επανέφεραν το θέμα της λειτουργίας και της βιώσιμης διαχείρισης του αστικού περιβάλλοντος, καθώς και της ένταξης των ποταμών και των ρεμάτων σε αυτό.

Ειδικότερα αναδείχθηκε για ακόμα μία φορά η ελλιπής και αποσπασματική διαχείριση και αξιοποίηση των νερών της βροχής, με αποτέλεσμα αφενός να αφήνονται να απορρέουν επιφανειακά δημιουργώντας πλημμυρικά φαινόμενα με δυσμενείς οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες και αφετέρου να μη γίνεται συλλογή, αποθήκευση και αξιοποίησή τους.

Επιπλέον αναδείχθηκαν ζητήματα προβληματικής λειτουργίας των, απαραίτητων κατά τα άλλα, υδάτινων σωμάτων στον αστικό χώρο, ελλείψει ολοκληρωμένου και ορθολογικού σχεδιασμού.

Η οικοδόμηση πάνω στα ρέματα ή η παρεμβολή εμποδίων στη διαδρομή τους, χωρίς κατάλληλες διευθετήσεις για το νερό, προκαλεί σημαντικές καταστροφές και αποδεικνύει τη στρεβλή αντίληψη που έχουν γι’αυτά υπηρεσίες και κάτοικοι, με αποτέλεσμα να μην τα αντιμετωπίζουν ως τμήμα της φύσης μέσα στην πόλη.

Η διευθέτηση και κάλυψη των ρεμάτων έχει ταυτιστεί με τον εκσυγχρονισμό και την εξυγίανση και έχει οδηγήσει στη θεώρηση των ρεμάτων ως αντικειμένου δημοσίων έργων – μια προσέγγιση που, ακόμη και σήμερα, είναι κυρίαρχη. Μαζί με τα παραπάνω πρέπει να τονιστεί η έλλειψη συντονισμού αρμόδιων φορέων, καθώς και οι αλληλεπικαλυπτόμενες -και συχνά αντικρουόμενες- αρμοδιότητες διαφόρων υπηρεσιών της διοίκησης, γεγονός που δεν επέτρεψε την επεξεργασία εναλλακτικών στρατηγικών διαχείρισης.

Το νερό και πιο συγκεκριμένα τα ποτάμια, ως στοιχεία του φυσικού χώρου, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην μορφή και στην ανάπτυξη του αστικού ιστού. Κάθε πόλη αναπτύσσεται μέσα σε έναν φυσικό υποδοχέα, ο οποίος επηρεάζει σε πολύ μεγάλο βαθμό την μορφή της και με τον οποίον άλλοτε βρίσκεται σε αρμονία και άλλοτε όχι. Ειδικότερα, το κάποτε πυκνό δίκτυο ποταμών και ρεμάτων των μεγάλων πόλεων, όπως και της Αθήνας, λόγω της έντονης αστικοποίησης, δεν είναι στο μεγαλύτερο μέρος του εμφανές, αλλά καλυμμένο από τον αστικό ιστό, ενώ αποτελεί μέρος του αποχετευτικού δικτύου των πόλεων -κάτω από την επιφάνεια του εδάφους- ή μέρος του οδικού δικτύου -στο επίπεδο του εδάφους-, καθιστώντας συχνά προβληματική τη διαχείρισή του.

Στις περιπτώσεις χρήσης των ρεμάτων ως μέρους του οδικού δικτύου της πόλης, μπορούν να εντοπιστούν διαφόρων τύπων διευθετήσεις, από τη συνολική κάλυψη και απόδοση στην κυκλοφορία, μέχρι τη διευθέτηση της κοίτης και τη χρήση των οχθών για την κυκλοφορία των οχημάτων. Πρακτικά, οι κύριες αρτηρίες της Αθήνας ακολουθούν τις διαδρομές των μεγαλύτερων ρεμάτων, ενώ τα μικρότερα «χάνονται» κάτω από την αστικοποιημένη περιοχή. Επιπλέον, πολλές βιομηχανίες και βιοτεχνίες έχουν συστηματικά χρησιμοποιήσει τα ρέματα και τα ποτάμια για τη διάθεση των αποβλήτων τους, με χαρακτηριστική περίπτωση τον Κηφισό, ο οποίος διασχίζει μια από τις σημαντικότερες βιομηχανικές συγκεντρώσεις στην Αθήνα. Αποτέλεσμα αυτού είναι η υποβάθμιση της ποιότητας του νερού με επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα του οικοσυστήματος καθώς και στην ανθρώπινη υγεία τόσο στις περιοχές που διέρχεται το ρέμα όσο και στο θαλάσσιο περιβάλλον που αυτό καταλήγει.

Τα οφέλη που προσφέρουν οι αποδέκτες του νερού της βροχής (ποτάμια, ρέματα) σε αστικό περιβάλλον είναι πολλαπλά και αναμφισβήτητα:

• Παρέχουν αντιπλημμυρική προστασία, με την προϋπόθεση βέβαια να υπάρχει η κατάλληλη μέριμνα για την ανεμπόδιστη λειτουργία τους (καθαρισμός κοίτης από φερτά υλικά ή αυθαίρετα κτίσματα).
• Προσφέρουν δυνατότητα ανάπτυξης και διαφύλαξης του παρόχθιου οικοσυστήματος με αποτέλεσμα την προστασία και τη βελτίωση της βιοποικιλότητας.
• Επιδρούν στις συνθήκες του μικροκλίματος, με δροσισμό των περιοχών αυτών τους θερινούς μήνες και προστασία από κινδύνους παγετού τη χειμερινή περίοδο. Επιπλέον, βελτιώνεται η ποιότητα του αέρα καθώς η παρόχθια βλάστηση λειτουργεί ευεργετικά.
• Προσφέρουν αισθητική ποιότητα που συντελεί στην αναβάθμιση των περιοχών με τις οποίες γειτνιάζουν
• Αποτελούν αναντικατάστατο χώρο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης με δυνατότητα εφαρμογής δράσεων ευαισθητοποίησης για το φυσικό περιβάλλον και την προστασία του.
• Δημιουργούν ανοικτούς δημόσιους χώρους αναψυχής και κοινωνικής συναναστροφής με παράλληλη δυνατότητα προώθησης της ενεργής συμμετοχής των πολιτών στη διαχείριση και προστασία τους.

Μια εναλλακτική προσέγγιση περιλαμβάνει τη διατήρηση και προστασία των ρεμάτων που έχουν διασωθεί από παρεμβάσεις αστικής ανάπτυξης προηγούμενων ετών. Η εφαρμογή μιας τέτοιας προσέγγισης θα μπορούσε να πλαισιωθεί από τις εξής αρχές:

Εμπέδωση του ενιαίου χαρακτήρα του ρέματος. Η εφαρμογή μιας συνολικής προσέγγισης απαιτεί και κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο που θα εξασφαλίζει την προστασία και το συντονισμό από την πλευρά των εμπλεκόμενων φορέων καθώς και τη συνεργασία με ειδικούς και ομάδες πολιτών.
Προστασία της φυσικής οντότητας του ρέματος με στόχο την αντιπλημμυρική προστασία και την αισθητική αναβάθμιση του χώρου. Ο πυρήνας του ρέματος, καθώς και μια ζώνη γύρω από αυτόν, έχει ανάγκη προστασίας με συγκεκριμένες παρεμβάσεις: φύτευση, αναδάσωση, αναθάμνωση, διαμόρφωση φυσικών φίλτρων για τις φερτές ύλες, διατήρηση ανοιχτών χώρων ως λεκάνες εκτόνωσης των πλημμυρών, κ.λπ.
Επαναξιολόγηση των ρεμάτων ως φυσικών στοιχείων στην πόλη με στόχο την προστασία της βιοποικιλότητας, όπου τα ρέματα είναι ανοιχτά και ήπιες παρεμβάσεις όπως εμπλουτισμό της φύτευσης, διαμόρφωση μονοπατιών για πεζούς, παρατηρητηρίων, αμφιθεατρικών χώρων, ήπιων κατασκευών για παιδικό παιχνίδι, υπαίθριων εκθέσεων κλπ.

Η συνειδητοποίηση της παρουσίας της φύσης στον αστικό ιστό είναι ίσως το σημαντικότερο βήμα για τη βελτίωση των όρων διαβίωσης των κατοίκων. Αν και τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει ορισμένα βήματα στην κατεύθυνση της προστασίας και διατήρησης των ρεμάτων του αστικού περιβάλλοντος (π.χ. ρέμα Πικροδάφνης, Χαλανδρίου, Ξερέα), η ανάγκη για θεσμοθέτηση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου για τα υδατορέματα και την αντιπλημμυρική προστασία του αστικού χώρου κρίνεται τουλάχιστον απαραίτητη.

Στην ουσία θα πρέπει να συμπληρωθεί το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο δίνοντας έμφαση στα πολλαπλά οφέλη και την αξία διατήρησης των φυσικών περιοχών στην πόλη. Στην κατεύθυνση αυτή είναι απαραίτητη από πλευράς πολιτείας η διαμόρφωση μιας νέας πολιτικής και κουλτούρας για την περιβαλλοντική σημασία των υδατορεμάτων, αλλά και η -επιστημονικά τεκμηριωμένη- ορθότερη λειτουργία τους όταν διατηρείται ο φυσικός τους χαρακτήρας.

Αναφορές:
Η ανάπτυξη της πόλης και οι διαδρομές των ρεμάτων στην Αθήνα, Ντίνα Βαϊου, Αρχιτέκτων-Πολεοδόμος, Επίκ. Καθηγήτρια ΕΜΠ & Μάχη Καραλή, Αρχιτέκτων, Επίκ. Καθηγήτρια ΕΜΠ.

Πηγή: Δίκτυο Μεσόγειος SOS

Σχόλια